inne

Nadciśnienie tętnicze

Z tego artykułu dowiesz się: Co to jest nadciśnienie tętnicze? Jakie są odrębności w diagnostyce i leczeniu nadciśnienia u osób 65+? Jak prawidłowo zmierzyć ciśnienie? Jakie działania niefarmakologiczne należy podjąć w celu obniżenia wartości ciśnienia tętniczego?

Co to jest nadciśnienie tętnicze?

Układ krążenia to zamknięty system, w którym krążenie krwi w naczyniach krwionośnych (tętnicach i żyłach) jest wymuszane przez serce, które działa jak pompa. Ciśnienie tętnicze to nacisk przepływającego strumienia krwi na ściany tętnic.

Centralną częścią układu krążenia jest serce, które pompuje krew do największej tętnicy – aorty. Aorta dzieli się na mniejsze naczynia tętnicze, a następnie naczynia włosowate, które docierają do komórek naszego ciała. Głównym zadaniem naczyń włosowatych jest wymiana składników odżywczych, tlenu oraz zbędnych produktów przemiany materii między krwią a tkankami. Z naczyń włosowatych krew spływa do żył, a następnie do serca (dokładnie do prawego przedsionka).

Ciśnienie tętnicze krwi jest najwyższe podczas skurczu lewej komory serca i jest to tak zwane ciśnienie skurczowe (to pierwsza liczba, które wyświetla się na aparacie do pomiaru ciśnienia). Pacjenci czasem określają je jako ciśnienie „górne”. Najmniejszą wartość ciśnienie tętnicze przyjmuje podczas rozkurczu lewej komory serca i jest to ciśnienie rozkurczowe (to druga liczba wyświetlana przez aparat). Pacjenci czasem określają je jako „dolne”. Należy pamiętać, że ciśnienie skurczowe zawsze przyjmuje wyższe wartości niż rozkurczowe. Ciśnienie tętnicze krwi mierzy się w milimetrach słupa rtęci (mm Hg).

Schemat budowy układu krążenia
(czerwone – naczynia tętnicze wysycone tlenem, niebieskie – żyły, o niskim wysyceniu tlenem)

Nadciśnienie tętnicze rozpoznajemy gdy wartość ciśnienia skurczowego wynosi co najmniej 140 mm Hg lub rozkurczowego 90 mm Hg. W miarę starzenia się organizmu, w naszym układzie krążenia zachodzą zmiany, których jednym z objawów jest wzrost ciśnienia tętniczego. Należy jednak pamiętać, że niebagatelne znaczenie ma też niezdrowy styl życia związany z takimi czynnikami jak:

  • narastająca częstość występowania nadwagi i otyłości (zwłaszcza brzusznej),
  • zwiększone spożycie soli kuchennej,
  • niska aktywność fizyczna,
  • dieta z małą zawartością potasu,
  • nadmierne spożycie alkoholu i palenie tytoniu.

Nadciśnienie tętnicze rozpoznajemy gdy wartość ciśnienia skurczowego wynosi co najmniej 140 mmHg lub rozkurczowego 90 mmHg.

Badania epidemiologiczne wskazują, że przeszło 60 % populacji seniorów (65+) choruje na nadciśnienie tętnicze. Najczęstszym typem nadciśnienia tętniczego u osób starszych jest tzw. izolowane nadciśnienie skurczowe, czyli występowanie wyłącznie podwyższonego ciśnienia skurczowego ≥ 140 mm Hg przy prawidłowym ciśnieniu rozkurczowym < 90 mm Hg.

Zjawisko to wynika głównie z tego, że wraz z wiekiem dochodzi do uszkodzenia włókien elastycznych w aorcie i innych naczyniach tętniczych, a co za tym idzie do wzrostu sztywności ścian naczyń. Warto dodać, że choroby takie jak cukrzyca czy przewlekła choroba nerek, często współistniejące w starszym wieku, mogą zdecydowanie nasilać ten proces. Dlatego też, raz jeszcze chcę podkreślić rolę wczesnych działań profilaktycznych – zdrowego stylu życia oraz diagnostyki, a kiedy choroba już wystąpi, prawidłowego jej leczenia.

Dlaczego o tym piszę? Otóż nieleczone nadciśnienie tętnicze prowadzi do szeregu groźnych powikłań. Poniżej wymieniam najczęstsze:

  • przerost lewej komory serca i dysfunkcja rozkurczowa, co prowadzi do niewydolności serca,
  • migotanie przedsionków (rodzaj arytmii),
  • szybszy rozwój miażdżycy,
  • zawał serca,
  • udar mózgu,
  • pogorszenie wydolności nerek,
  • uszkodzenie naczyń siatkówki oka czyli retinopatia nadciśnieniowa.

W kontekście osób starszych i charakterystycznego dla nich izolowanego nadciśnienia skurczowego, warto wspomnieć o jeszcze jednym parametrze, a mianowicie ciśnieniu tętna. Ciśnienie tętna jest to różnica pomiędzy ciśnieniem skurczowym i rozkurczowym. Przykładowo u osoby z ciśnieniem 130/80 mm Hg ciśnienie tętna wynosi (130-80)=50 mm Hg. Parametr ten ma duże znaczenie w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego, szczególnie u osób w starszym wieku. Wzrost ciśnienia tętna powoduje większe wahania przepływu krwi w naczyniach mikrokrążenia, np. w mózgu i nerkach. W wyniku tego dochodzi do uszkodzenia małych tętnic i niedokrwienia narządów. W przypadku mózgu, może się to objawiać jako zaburzenia poznawcze – problemy z pamięcią, a w przypadku większego nasilenia zmian prowadzić do otępienia. Jest to tzw. otępienie naczyniopochodne, o czym więcej napiszę w przyszłości. Skąd o tym wiemy? Między innymi z brytyjskiego badania klinicznego HYVET-COG, w którym wykazano, że wzrost ciśnienia tętna wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju otępienia.

Odrębności w diagnostyce i leczeniu nadciśnienia tętniczego u osób 65+

Wiesz już Czytelniku czym jest nadciśnienie tętnicze. Teraz czas zadać sobie pytanie jakie wartości ciśnienia tętniczego krwi są optymalne dla osób w wieku podeszłym. Czy u seniorów należy obniżać ciśnienie tętnicze do wartości takich samych jak u osób młodych? Czy leczenie nadciśnienia tętniczego zawsze należy rozpoczynać przy wartościach przekraczających 140/90 mm Hg?
Na powyższe pytania na pewno odpowie Ci Twój lekarz. W tym miejscu chcę jedynie zaznaczyć, że sprawa nie jest tak oczywista jakby się mogło wydawać. Otóż oprócz wysokich wartości ciśnienia tętniczego krwi, my medycy obawiamy się również wartości zbyt niskich oraz gwałtownych spadków ciśnienia. Takie spadki, u osób starszych szczególnie często mogą występować po szybkiej pionizacji (np. po szybkim wstaniu z krzesła). Zjawisko to nosi nazwę hipotonii ortostatycznej i nie wchodząc zbytnio w szczegóły, wiąże się ze spadkiem skurczowego ciśnienia tętniczego o ≥ 20 mmHg lub rozkurczowego ciśnienia tętniczego ≥ 10 mm podczas zmiany pozycji z siedzącej na stojącą. Poza osobami starszymi, hipotonią ortostatyczną są zagrożeni m.in. pacjenci chorujący na cukrzycę czy chorobę Parkinsona.
Dlaczego warto o tym wiedzieć? Otóż hipotonia ortostatyczna zwiększa ryzyko rozwoju demencji oraz upadków, szczególnie groźnych dla osób starszych. Jej obecność ma też wpływ na dobór leków stosowanych w terapii nadciśnienia tętniczego.

Jeśli po pionizacji, np. po wstaniu z łóżka, zdarza Ci się odczuwać zawroty głowy, mroczki przed oczami, masz problemy z utrzymaniem równowagi w pozycji stojącej, poinformuj o tym swojego lekarza. Mogą być to objawy hipotonii ortostatycznej.

Jakie zatem wartości ciśnienia tętniczego krwi są bezpieczne dla seniora? Tutaj z pomocą przychodzą nam eksperci. Aktualne informacje na ten temat można znaleźć m.in. w wytycznych Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego.

Kiedy rozpocząć leczenie nadciśnienia tętniczego u seniora?

  • u osób w wieku podeszłym, tj. 65-80 lat, zaleca się rozpoczynanie leczenia nadciśnienia tętniczego przy wartościach ≥140/90 mm Hg,
  • u osób w wieku powyżej 80 lat leczenie rozpoczynamy kiedy wartości ciśnienia tętniczego wynoszą ≥160/90 mm Hg.

Do jakich docelowych wartości ciśnienia tętniczego dążyć?

  • u osób w wieku 65-80 lat, zalecane docelowe wartości ciśnienia to mniej niż 140/80 mm Hg i nie mniej niż 130/70 mmHg.
  • u osób po 80. r.ż. zaleca się jeszcze ostrożniejsze obniżanie skurczowego ciśnienia tętniczego do wartości poniżej 150 mmHg i nie niżej niż 130/70 mm Hg.

Poniżej kryteria rozpoczęcia terapii hipotensyjnej i cele terapeutyczne. Kliknij, aby powiększyć obraz.

Z uwagi na mniejsze zdolności adaptacyjne układu krążenia osób starszych i wspomniane wcześniej ryzyko hipotonii ortostatycznej, nadciśnienie tętnicze u seniora należy leczyć ostrożniej, a do wartości docelowych dochodzić wolniej niż u osób młodych.

Jak prawidłowo zmierzyć ciśnienie tętnicze?

Zapewne większość osób czytających ten artykuł, nie raz i nie dwa dokonywała pomiaru ciśnienia tętniczego krwi. Należy pamiętać, że prawidłowo wykonane pomiary są podstawą rozpoznania nadciśnienia tętniczego oraz oceny skuteczności jego leczenia. Dlatego też, warto znać zasady prawidłowego pomiaru ciśnienia.

  1. Co najmniej 30 minut przed wykonaniem pomiaru ciśnienia nie pij kawy i nie pal papierosów.

  2. Pomiar wykonaj przed przyjęciem leków i przed jedzeniem.

  3. Pomiar wykonaj w spoczynku, tzn. po co najmniej 5-minutowym odpoczynku w pozycji siedzącej. Ręka, na której mierzysz ciśnienie, powinna być zgięta w łokciu, rozluźniona i wsparta na poziomie serca. Ramię powinno być wolne od uciskającej odzieży.

  4. Ciśnienie tętnicze mierz w spokojnym miejscu, o temperaturze pokojowej.

  5. Mierząc ciśnienie po raz pierwszy, dokonaj pomiaru na obu ramionach, a kolejne na tym ramieniu, na którym stwierdziłeś wyższe wartości ciśnienia. Jeśli nie stwierdzasz różnicy ciśnień pomiędzy ramionami, kolejne pomiary wykonuj na ręce niedominującej.

  6. Pamiętaj o prawidłowym doborze mankietu do mierzenia ciśnienia. U osób otyłych, o większej średnicy ramienia, należy stosować szerszy mankiet (zbyt wąski będzie zawyżać wartość ciśnienia). O szerszy mankiet możesz zapytać w aptece lub w sklepie ze sprzętem medycznym.

  7. Jeśli wybierasz się do lekarza, pomiary wykonuj przez 6–7 kolejnych dni przed wizytą, najlepiej po 2 pomiary w kilkuminutowych odstępach, rano i wieczorem, o stałych porach (np. o godz. 7 i 19).

  8. Uzyskane wartości pomiarów zapisuj w dzienniczku samokontroli i pokaż swojemu lekarzowi przy okazji kolejnej wizyty.

Jakie działania niefarmakologiczne należy podjąć w celu obniżenia wartości ciśnienia tętniczego?

Zdrowy, racjonalny tryb życia stanowi istotny element profilaktyki i leczenia nadciśnienia tętniczego. Poniżej kilka wskazówek z zakresu medycyny stylu życia, które pomogą Ci obniżyć wartości ciśnienia tętniczego:

  • Bądź aktywny fizycznie. Regularny i rozsądnie dozowany wysiłek może zmniejszać ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego oraz stanowić skuteczną, niefarmakologiczną metodę leczenia tej dolegliwości. Pamiętaj aby ćwiczyć systematycznie 3-7 razy w tygodniu przez 30-60 minut. Korzystne są zwłaszcza wysiłki wytrzymałościowe, angażujące wiele grup mięśniowych, np. szybki marsz, pływanie, jazda na rowerze czy szczególnie polecany seniorom nordic walking. Pamiętaj, aby rodzaj aktywności dobrać do swojego stanu zdrowia. Jeśli w pomiarach domowych Twoje ciśnienie skurczowe przekracza 160 mm Hg, a rozkurczowe – 100 mm Hg, przed rozpoczęciem treningu obowiązkowo skonsultuj się z lekarzem w celu rozpoczęcia lub intensyfikacji farmakoterapii. Bezwzględne przeciwwskazanie do ćwiczeń stanowią wartości ciśnienia skurczowego >200 mm Hg lub rozkurczowego >110 mm Hg.
    Pamiętaj, że aktywność fizyczna to również czynności wykonywane na co dzień: domowe porządki, spacer do znajomych zamiast jazdy autobusem czy wchodzenie po schodach zamiast korzystania z windy, oczywiście jeśli stan zdrowia nie stanowi przeciwskazania.
  • Odżywiaj się zdrowo. Nie przejadaj się. Ogranicz spożycie soli – nie dosalaj potraw. Szczególnie korzystne efekty w zmniejszeniu wartości ciśnienia wykazano dla diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension). W diecie DASH zaleca się unikać przetworzonej żywności, spożywać warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, oleje roślinne, orzechy, chude mięso i ryby. Zachęcam do aktywnego poszukania informacji na temat tej diety i wdrożenia jej zasad w swoje życie.
  • Ogranicz spożycie alkoholu.
  • Nie pal tytoniu.
  • Unikaj stresu. Znajdź czas na odpoczynek. Wysypiaj się.

Jeśli spodobał Ci się ten artykuł, zachęć do lektury swoich znajomych. Zapraszam też do zadawania pytań w komentarzach.

Bibliografia

  1. www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/58699,jak-mierzyc-cisnienie-tetnicze
  2. www.mp.pl/pacjent/dieta/sport/115125,trening-zdrowotny-a-nadcisnienie-tetnicze
  3. Tykarski A, Filipiak KJ, Januszewicz A i wsp. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2019 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Nadciś. Tęt., 2019
  4. Peters R, Beckett N, Forette F i wsp. HYVET investigators. Incident dementia and blood pressure lowering in the Hypertension in the Very Elderly Trial cognitive function assessment (HYVET-COG): a double-blind, placebo controlled trial. Lancet Neurol. 2008 Aug;7(8):683-9. doi: 10.1016/S1474-4422(08)70143-1. Epub 2008 Jul 7. PMID: 18614402.
  5. Gryglewska B, Grodzicki T. Vademecum Geriatrii dla lekarza praktyka, Tom II. Gdańsk. Wydawnictwo Via Medica, 2017.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.