objawy

Bezsenność

Z tego artykułu dowiesz się: Czym jest bezsenność? Jakie są objawy i przyczyny bezsenności? Jak sobie radzić z bezsennością i czy zawsze konieczna jest farmakoterapia.

„Sen jest jak złoty łańcuch, który łączy zdrowie z naszym ciałem.”

Thomas Dekker

Sen pełni istotną rolę w naszym życiu. U człowieka, podobnie jak u większości zwierząt stałocieplnych, występuje w okołodobowym cyklu sen-czuwanie.

Thomas Dekker angielski dramaturg tworzący w epoce elżbietańskiej pisał: „sen jest jak złoty łańcuch, który łączy zdrowie z naszym ciałem”. Trudno nie przyznać racji powyższemu stwierdzeniu. Zapewne każdy z nas doświadczył w swoim życiu przynajmniej przejściowego braku snu i może przyznać, że jego pozbawienie nawet na jedną noc powoduje pogorszenie sprawności psychofizycznej i funkcjonowania w okresie czuwania. Problemy ze snem mogą doprowadzić do pojawienia się zaburzeń psychicznych oraz somatycznych.

Zdrowy, dorosły człowiek przesypia ok. 1/3 doby. Jak zatem łatwo policzyć, przeciętny 90-ciolatek przesypia 30 lat swojego życia. Sen pojawia się w rytmie okołodobowym i jest naturalnie związany z porą nocną. W społeczeństwach krajów rozwiniętych już od wielu lat obserwuje się, że czas snu ulega stopniowemu skróceniu, zaburzeniu ulega też rytmika snu.  Wynika to m.in. z rozpowszechnienia sztucznego oświetlenia czy pracy zmianowej. I choć znany XIX-wieczny wynalazca Thomas Edison twierdził, że „sen to karygodna strata czasu odziedziczona z czasów jaskiniowych”, należy podkreślić, że brak snu i bezsenność nie są obojętne dla zdrowia. Bezsenność może stanowić poważny problem zdrowotny, obniżający jakość życia i powodujący cierpienie.

Czym jest bezsenność?

Zgodnie z definicją Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-10), bezsenność jest to niedostateczna ilość lub jakość snu, która występuje co najmniej 3 razy w tygodniu, przez minimum jeden miesiąc. Istotnym warunkiem rozpoznania bezsenności jest znacznie gorsze samopoczucie lub złe funkcjonowanie w ciągu dnia, jako objaw wtórny do zaburzeń snu.

Według innej powszechnie stosowanej w medycynie klasyfikacji DSM 5 (Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders, Fifth Edition) bezsenność polega na trudnościach w rozpoczęciu lub podtrzymywaniu snu lub na śnie nieprzynoszącym wypoczynku. Objawy występują przynajmniej miesiąc i powodują cierpienie lub ograniczenie funkcjonowania społecznego, zawodowego bądź w innych ważnych dziedzinach życia.

Obie definicje dotyczą tzw. bezsenności przewlekłej, o czym za chwilę. Zwróćcie proszę uwagę, że w obu z nich, jako konieczne kryterium rozpoznania bezsenności występuje gorsze funkcjonowanie w ciągu dnia. Może ono objawiać się:

  • sennością i zmęczeniem w porze dziennej,
  • budzeniem się wyczerpanym i niewypoczętym,
  • drażliwością,
  • lękiem.

Nie jest natomiast bezsennością samo skrócenie czasu snu nocnego, do którego dochodzi wraz z wiekiem. Fizjologicznie wraz z wiekiem całkowity czas snu skraca się do 5-7 godz. na dobę i o ile nie współistnieją inne dolegliwości, nie ma powodu, aby się tym przejmować. Tak, nie musisz spać 8 godz. na dobę 😊.

Fizjologicznie wraz z wiekiem całkowity czas snu skraca się do 5-7 godzin na dobę.

Przyczyny bezsenności

Niemniej jednak, bezsenność stanowi istotny problem wśród seniorów i występuje u nich częściej niż u osób młodych. Ma to związek z licznymi zmianami towarzyszącymi procesowi starzenia się, takimi jak: pogorszenie zdrowia fizycznego, osamotnienie, ustanie aktywności zawodowej czy proces żałoby. Bezsenność współistnieje również z takimi chorobami jak depresja, otępienie czy choroba Parkinsona.

U osób cierpiących na demencję, nierzadko występuje tzw. zespół zachodzącego słońca, objawiający się dezorientacją i pobudzeniem w godzinach wieczornych i nocnych. W takich przypadkach zdecydowanie warto zasięgnąć porady psychiatry lub geriatry.

Należy pamiętać, że niebagatelną rolę w pogorszeniu jakości snu mogą odgrywać dolegliwości bólowe. Jeśli więc cierpisz na bezsenność i chorobę, której towarzyszy ból przewlekły (np. choroba zwyrodnieniowa stawów), podstawą powinno być skuteczne leczenie przeciwbólowe. Pamiętaj, aby o dolegliwościach bólowych zawsze informować swojego lekarza rodzinnego lub geriatrę, a jeśli ten wyczerpie już dostępne mu środki, skorzystać z pomocy specjalistów w poradni leczenia bólu.

Sen utrudniać może również zgaga czyli uczucie pieczenia za mostkiem, promieniujące do gardła, spowodowane obecnością refluksu żołądkowo-przełykowego.

Kolejnym schorzeniem, które należy uwzględnić w diagnostyce bezsenności jest obturacyjny bezdech podczas snu – w skrócie OBPS. Bezdech to zaburzenia oddychania występujące podczas snu, które prowadzą do niedotlenienia organizmu. Bezdech może objawiać się jako głośne chrapanie przerywane epizodami zatrzymania oddechu. Chory często wybudza się gwałtownie, a rano jest zmęczony i rozdrażniony. Problem dotyczy najczęściej otyłych mężczyzn. Jeśli podejrzewasz OBPS u siebie lub u bliskiej Ci osoby, zdecydowanie poinformuj o tym swojego lekarza.

Do czynników opisanych wyżej, dochodzą zmiany fizjologiczne związane z procesem starzenia, które zwiększają ryzyko wystąpienia zaburzeń snu. Zmienia się architektonika snu – skraca się czas snu wolnofalowego, a zwiększa ilość snu płytkiego. Predysponuje to do częstszych wybudzeń. Wraz z wiekiem wstajemy coraz wcześniej, co stwarza ryzyko drzemek w ciągu dnia, a te z kolei powodują problemy ze snem w nocy.

Na pocieszenie mogę dodać, że osoby starsze, które cieszą się zdrowiem i pozostają aktywne, cierpią na bezsenność zdecydowanie rzadziej. To kolejny przykład na to, że warto dbać o swoje zdrowie i pamiętać o profilaktyce.

Przyczyną bezsenności mogą być też niektóre leki oraz substancje psychoaktywne:

  • alkohol,
  • kofeina, zwłaszcza kawa i mocna herbata wypijane w godzinach popołudniowych i wieczornych,
  • nikotyna
  • niektóre leki stosowane w leczeniu infekcji dostępne bez recepty, np. preparaty zawierające w swoim składzie pseudoefedrynę (unikaj stosowania przed snem),
  • glikokortykosteroidy (nie dotyczy to glikokortykosteroidów przyjmowanych wziewnie np. w leczeniu astmy czy przewlekłej choroby obturacyjnej płuc),
  • leki moczopędne, np. furosemid czy torasemid, głownie w mechanizmie zwiększania częstotliwości oddawania moczu. Najlepiej tego typu leki stosować w godzinach porannych,
  • niektóre leki przeciwdepresyjne (ALE PAMIĘTAJ, jeśli bezsenność nasiliła się podczas terapii depresji, koniecznie poinformuj o tym swojego lekarza, nie odstawiaj leku sam bez konsultacji),

Jakie są zdrowotne konsekwencje bezsenności? Odpowiedź na to pytanie znajdziecie niżej:

  • wzrost ryzyka chorób układu krążenia, w tym zawału serca, udaru mózgu, nadciśnienia tętniczego,
  • wzrost ryzyka gorszej kontroli stężenia glukozy we krwi i rozwoju cukrzycy,
  • wzrost ryzyka upadków, niezwykle groźnych dla osób w wieku podeszłym,
  • osłabienie odporności,
  • wzrost ryzyka wystąpienia depresji,
  • większe ryzyko zachowań samobójczych,
  • drażliwość, labilność emocjonalna,
  • wzrost ryzyka zaburzeń poznawczych (zaburzeń pamięci) i demencji,
  • zwiększone ryzyko uzależnień od leków nasennych oraz alkoholu.

Jak zatem radzić sobie z bezsennością?

Bezsenność bezsenności nierówna, wobec czego istotną rolę w jej leczeniu odgrywa dobra diagnoza. Aby wdrożyć odpowiednią interwencję terapeutyczną, należy najpierw poznać swojego wroga.

Definicje bezsenności przytoczyłam wyżej. Kolejnym etapem jest określenie rodzaju tego zaburzenia.

I tak, z praktycznego punktu widzenia przydatny jest podział bezsenności z uwagi na czas jej trwania. Możemy wyróżnić:

  • bezsenność przygodną
  • bezsenność krótkotrwałą
  • bezsenność przewlekłą

Bezsenność przygodna trwa kilka dni, krótkotrwała – do 4 tygodni. Najczęściej ten rodzaj bezsenności jest spowodowany reakcją na stres lub zmianą stylu życia np. problemami rodzinnymi, zawodowymi, zmianą strefy czasowej, przeprowadzką lub hospitalizacją – zwłaszcza w przypadku osób starszych. Krótkotrwała bezsenność może towarzyszyć nagłym chorobom somatycznym lub zaostrzeniu dolegliwości bólowych. W tym drugim przypadku podstawą będzie skuteczne leczenie bólu. Również w sytuacjach takich jak utrata bliskiej osoby, żałoba może dochodzić do wystąpienia bezsenności, a czas jej trwania bywa różny.

Bezsenność przewlekła, czyli trwająca powyżej miesiąca (a mogąca trwać całe lata) bywa związana z zaburzeniami psychicznymi, np. depresją czy zaburzeniami lękowymi (niestety choroby psychiczne dla wielu osób wciąż stanowią tabu, a pacjenci niejednokrotnie obawiają się wizyty u lekarza psychiatry – zupełnie niepotrzebnie). Inne przyczyny to choroby przewlekłe, ból, uzależnienie np. od alkoholu lub wynik działania niepożądanego niektórych leków. Dlatego tak ważne jest, aby podczas wizyty informować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach (najlepiej mieć przy sobie przygotowaną wcześniej listę).

Drogi Czytelniku, jeśli dotarłeś do tego momentu, zapewne już domyślasz się, że z bezsennością możemy walczyć na wiele sposobów, nie tylko przy pomocy „klasycznych” leków nasennych i uspokajających. Pamiętaj, że leki nasenne mogą dawać działania niepożądane, a zbyt długie ich stosowanie prowadzi do uzależnienia. Mam tu na myśli leki z grupy benzodiazepin, oraz tzw. leki „Z” (zolpidem, zaleplon, zopiklon).

Należy pamiętać, że leczenie lekami nasennymi jest jedynie leczeniem objawowym i nie powinno być jedyną interwencją terapeutyczną. Co ważne, z uwagi na możliwe działania niepożądane (u pacjentów starszych są to przede wszystkim zaburzenia poznawcze, zwiększone ryzyko upadków i co za tym idzie złamań) oraz wspomniane ryzyko uzależnienia, leki te, powinny być stosowane jedynie krótkotrwale przez okres 2 do 4 tygodni. Leczenie farmakologiczne zawsze powinno odbywać się pod kontrolą lekarza. Warto dodać, że u osób chorujących na depresję, długotrwałe stosowanie klasycznych leków nasennych, może pogorszyć wyniki odległe leczenia depresji.

Jak sam możesz walczyć z bezsennością? Higiena snu.

Higiena snu to zbiór zasad, których przestrzeganie poprawia jego jakość. Poniżej przedstawiam najważniejsze z nich.

  1. Unikaj drzemek w ciągu dnia. Drzemki w ciągu dnia, szczególnie popołudniowe, mogą znacząco ograniczyć potrzebę snu w nocy.

  2. Ogranicz czas spędzany w łóżku. Czas spędzany w łóżku powinien być dostosowany do długości snu. Osoby śpiące krótko powinny spędzać w łóżku nie więcej niż 6 godzin. Leżenie i przewracanie się z boku na bok w oczekiwaniu na sen wzmaga tylko frustrację, co pogłębia problem. Jeśli nie możesz zasnąć, wstań i zajmij się czymś innym. Wróć do łóżka kiedy poczujesz się senny.

  3. Łóżka używaj tylko do spania. Oglądanie telewizji i korzystanie w łóżku z komputera i innych urządzeń ekranowych to zdecydowanie złe nawyki.

  4. Wstawaj rano zawsze o tej samej porze.

  5. Bądź aktywny fizycznie w ciągu dnia. Zbyt mało ruchu i siedzący tryb życia może przyczynić się do kłopotów ze snem. Z drugiej strony zbyt intensywny wysiłek, zwłaszcza przed położeniem się spać, również utrudnia zasypianie. Ćwicz i ruszaj się regularnie, najpóźniej 3-4 godziny przed snem.

  6. Zadbaj o ciche, ciemne środowisko w sypialni wraz z odpowiednią temperaturą. Najlepiej śpi się w lekko chłodnym pomieszczeniu. Usuń zegary (zwłaszcza te głośno tykające) z miejsca, w którym śpisz.

  7. Nie spożywaj przed snem kawy, mocnej herbaty, alkoholu, nie pal papierosów. Wymienione substancje działają pobudzająco i utrudniają zasypianie.

  8. Nie jedz obfitej i ciężkostrawnej kolacji. Może ona powodować nie tylko problemy ze snem, ale też niestrawność i objawy refluksu. Zdrowa dieta i regularne posiłki zwiększają prawdopodobieństwo łatwego zaśnięcia.

  9. Skorzystaj z terapii poznawczo-behawioralnej lub rozważ fototerapię. Terapia poznawczo-behawioralna jest podstawową metodą leczenia bezsenności. Pracuje się w niej nad usunięciem czynników, które napędzają i utrwalają problemy ze snem. Jedną ze stosowanych technik jest zapoznanie się i przestrzeganie zasad higieny snu. Stosowanie leków uznaje się za postepowanie drugoplanowe.

  10. Prowadź dzienniczek snu i poinformuj o problemie swojego lekarza. Dziennik snu to dokument, w którym zapisuje się informacje dotyczące naszego odpoczynku: ocenę jakości snu, godziny pójścia spać i pobudki, ilość i długość przebudzeń w ciągu nocy, ilość i długość drzemek w ciągu dnia, ilość i rodzaj zażytych leków, a także spożytego alkoholu, kofeiny oraz tytoniu.

Jeśli spodobał Ci się ten artykuł, zachęć do lektury swoich znajomych. Zapraszam też do zadawania pytań w komentarzach.

Bibliografia

  1. www.mp.pl/pacjent/psychiatria/bezsennosc/70349,bezsennosc
  2. Abad VC, Guilleminault C. Insomnia in Elderly Patients: Recommendations for Pharmacological Management. Drugs Aging. 2018 Sep;35(9):791-817.
  3. Patel D, Steinberg J, Patel P. Insomnia in the Elderly: A Review. J Clin Sleep Med. 2018;14(6):1017-1024. Published 2018 Jun 15.
  4. Zeitlhofer J., Rieder A., Kapfhammar G. i wsp. Epidemiology of sleep disorders in Austria. Wien. Klin. Wochenschr. 1994; 106 (3): 86–88.
  5. Hoch C.C., Reynolds C.F., Kupfer D.J., Houck P.R., Berman S.R., Stack J.A. The superior sleep of healthy elderly nuns. Int. J. Aging Hum. Dev. 1987; 25: 1–9.

One thought on “Bezsenność

  1. Słowa mają ogromną moc, Ja bardzo w to wierzę. Mogą inspirować, dawać motywację lub pocieszenie, a gdy go potrzeba. Czasem w jednym zdaniu jak zaklęta jest mądrość, której szukamy w życiu przez bardzo długi czas. zapraszam do siebie 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.